Akkoyunlu oymağının Doğu Anadolu'ya geliş tarihi
hakkında güvenilir bilgiyi, Akkoyunlu hanedanının tarihi olan, Ebû
Bekr-i Tihrânî'nin Kitâb-ı Diyarbekriyye'sinde bulmak mümkündür.
Devletin kurucusu Karayülük Osman Bey'i, Bayındır Han vasıtasıyla, 52.
göbekte
Oğuz Han'a bağlayan yazar, oymağın ilk önce XIII. asrın
başlarında Doğu Anadolu'da göründüğünü, Moğol istilâsına karşı
koyduklarını, giderek Diyarbekir havâlisine hâkim olup, bu arada
Trabzon Rum Devleti'ne ve Gürcülere karşı da seferlere giriştiklerini
kaydeder.
Konar-göçer bir Türkmen topluluğu olan Akkoyunlular'ın
adlarının, besledikleri sürülerden verilmiş olması muhtemeldir. Çeşitli
Farsça ve Arapça kaynaklar, Akkoyunlular'ın menşe'lerinden bilgi
vermeksizin, Selçuklu ve
Artuklu beylerinden olduklarını ifade
etmelerine karşılık, yukarda zikredilen Akkoyunlu tarihi olan Kitab-ı
Diyarbekriye'de, Akkoyunluların, Oğuz Han neslinden geldikleri
belirtilmektedir.
Buna göre, Oğuzlar'ın Bayındır boyunun bir oymağı olan
Akkoyunlular'ın, Peygamber efendimiz devrinde (VII. yüzyıl)
Kıpçak ülkesine,
oradan da Ârran Ovası'na geldiklerini, Selçuklular döneminde bu
devletin hizmetine girdiklerini ve Diyarbakır bölgesinin kendilerine
ikta olarak verildiğini kaydetmektedir.
Oğuzlar'ın Bayındır boyundan inen Akkoyunlular'ın tarihi, 1300
yıllarından itibaren bilinmektedir. Akkoyunlular'dan, bilinen ilk
tarihi simâ, Tur-Ali Bey'dir. Karakoyunlu devletini yıkarak (1469), onun
yerine büyük bir Türkmen devleti haline gelen Akkoyunlular'ın, bu
tarihe kadar başlarında bulunan reisleri şunlardır:
1) Tur-Ali Bey (?-1360): Babası Akkoyunlu Beylerinden
Pehlivan Bey'dir. Kendisine bağlı Türkmenler'le Diyarbakır'da yurt
tuttuğu bilinmektedir. İlhanlı Gazan Han (1248-1291)'a genç yaşta
intisap ettiği ve onun maiyetinde Suriye seferine katıldığı
bilinmektedir.
2) Fahreddin Kutlu Bey (1360-1389): Babası Tur-Ali Bey'den
sonra, Akkoyunlular'ın reisliğine gelmiştir. Devri oldukça hareketli
geçmiş, Sivas hakimi Kadı Burhaneddin, Trabzon Rum İmparatorluğu,
Mısır Memlûk Sultanlığı ve amansız rakipleri
Karakoyunlular'la
mücadele etmiştir. 1389 yılında ölen Fahreddin Kutlu Bey'in mezarı,
Bayburt'un Sinor köyündedir.
3) Ahmed Bey (1389-1397): Fahreddin Kutlu Bey'in oğludur.
Babasının ölümü üzerine, Akkoyunlular'ın reisliğine getirilmiştir. Uzun
süre, Kadı Burhaneddin'in yüksek hakimiyetini kabul etmek zorunda kalan
Ahmed Bey, 1397 yılında onun tarafından öldürülmüştür.
4) Fahrüddin/Bahaüddin Kara-Yülük Osman Bey (1397-1435):
Akkoyunlular'ın, Doğu Anadolu'da hakimiyetini perçinleyen reisleridir.
Fahreddin Kutlu Bey'in oğullarındandır. Rakipleri ve ağabeyi Ahmed
Bey'i öldürten Kadı Burhaneddin'i mağlûp ve katletmiş, daha sonra
Karakoyunlu Kara-Yusuf'la, Türkmenler üzerindeki hakimiyet ve
Doğu-Güneydoğu Anadolu'yu elde etmek için, amansız bir mücadeleye
girmiştir.
5) Celâlüddin Ali Bey (1435-1438): Kara-Yülük Osman Bey'in
veliaht tayin ettiği oğlu olup, babasının yerine Akkoyunlu reisliğine
getirilmiştir.
6) Nurüddin Hamza Bey (1438-1444): Kara-Yülük Osman Bey'in
diğer oğludur.
7) Cihangir Bey (15/10/1444-1453): Celâlüddin Ali Bey'in
oğludur. Hakim olduğu Urfa'dan hareketle, Akkoyunlu beyliğini tekrar
toplamayı başarmıştır.
8) Nusretüddin Ebû-Nasr Uzun Hasan Bey (1435-6/1/1478):
Akkoyunlular'ı bir devlet haline yükselten, Akkoyunlu
Uzun Hasan Bey
olmuştur.
Karakoyunlular'ın büyük hükümdârı Cihân-şâh'ı (1467), Türkistan
hükümdârı Ebu Said'i (1469) ortadan kaldırarak bütün İran'a, Irak'a,
Kafkasya'ya ve Doğu Anadolu'ya sahip oldu.
Batı Anadolu'ya doğru olan hedefi, Osmanlı hükümdârı
Fatih Sultan
Mehmed (1451-1481) karşısında aldığı
Otlukbeli (11 Ağustos 1473)
yenilgisi ile neticesiz kaldı. Bu yenilgiye rağmen ayakta kalmayı
başaran Uzun Hasan, Orta ve Batı Anadolu'dan tamamen elini çekmekle
beraber, Tebriz taht merkezi olmak üzere diğer Akkoyunlu topraklarını
elinden bırakmadı.
1478 yılında vefat eden Uzun Hasan, büyük devlet adamlığı vasfı
yanında, memlekette uzun süreden beri ihmal edilmiş olan imâr
faaliyetlerine hız verdi. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'yu harap eden
aşiret kavgalarına, mera, otlak anlaşmazlıklarına son verebilmek için,
birçok kanunlar düzenledi. Bu kanunlar, uzun süre, bölgede "Hasan
Padişah Kanunları" olarak anılagelmiştir.
Osmanlılar dahi, Doğu ve
Güneydoğu Anadolu bölgesini ele geçirdikleri zaman, bu kanunlarda çok
az değişiklikler yaparak yürürlükte bırakmışlardır.
9) Sultan Halil (6/1/1478-24/12/1490):Uzun Hasan Bey oğlu.
10) Sultan Yâkub (15/7/1478-24/12/1490): Uzun Hasan Bey'in
diğer oğlu olup, son dirayetli Akkoyunlu hükümdarıdır. Ölümünden sonra
devlet, inkırâza yüz tutmuştur.
Sultan Yakub'dan sonra sırasıyla Sultan Baysungur
(24/12/1490-1492 Mayıs), Sultan Rüstem (Mayıs 1492-1496 yılı
başı), Sultan Dâmâd/Ahmed Göde/(1496 başı-1498), Sultan
Mehmed (1498-1500), Sultan Elvend (1500-1504), Sultan
Murad (1504-1508) hükümdarlık yapmışlardır. Akkoyunlu devletine
diğer bir Türk teşekkülü olan Safevî hanedanı son vermiştir.
