Adlarının menşei ve manâsı hakkında, çeşitli görüşler
ileri sürülmüş olan Kırgızlar, Çin kaynaklarında K’i-ku, Kien-kun
adları ile zikredilmekte ve Hanlardan (Çin'deki 'Han' hanedanı, M.Ö. 206 - M.S. 220) beri
mevcudiyetleri bildirilmektedir.
Asya Hunları zamanında kuzey-batıda Baykal’ın batısında İrtiş Nehri
havalisinde bir Türk kavmi olan Ting-linglerle karışık olarak oturmuşlardır.
Fakat, Kırgızlar, kaynaklarda Türk asıllı gösterilmekte ve
tahminen 5-6. asırlarda, Türkleşmiş kavimlerden sayılmaktadır.
6. asır sonlarında Çin kaynaklarında Hia-kia-sseu diye zikredilen
Kırgızların,
Göktürk hakanı Mu-kan zamanında, 560’a doğru, hakanlığa
bağlandıktan sonra, 630-680 arasındaki fetret devrinde, müstakil bir
“kagan”a sahip olmalarından anlaşılıyor.
II. Gök-Türk Hakanlığı devrinde tekrar Gök-Türk idaresine alınan Kırgızlar, Mo-yen-çur Kağan
tarafından Uygur Hakanlığı'na
bağlanmış (758), fakat 840 yılında şiddetli bir hücumla, Uygur devletini yıkarak, Ötüken’de kendi
devletlerini kurmuşlardı.
Ancak orada fazla kalamadılar. 920’de bütün Moğolistan’ı ele
geçiren K’i-tanlar (Çin’de Liao sülalesi), Kırgızları Ötüken
bölgesinden çıkartıp, eski yurtlarına sürdüler. K’i-tanlar ve
devamları olan Kara-Hitayların, Yenisey havalisine kadar
sokulamadıkları anlaşılıyor. Cengiz, Moğolistan’ı idaresi altında
birleştirmek istediği için, Merkit ve Naymanlarla olan savaşları
sırasında, Kırgızları da itaate almıştır (1207) ki, bu suretle
Kırgızlar, Cengiz Moğollarına itaat eden “ilk Türk kavmi”
oluyorlar. 1217’de Moğollara karşı direnmek istedikleri için,
ertesi yıl, Yenisey’i buz üzerinden geçen, Cengiz’in oğlu Coçi
tarafından tenkil edilen Kırgızların, artık,
“hakan”ları olmamıştır.
Tolui ulusuna dahil edilen iki kısım halinde yaşamaya devam ettiler.
Kırgız kavminin, Uygur Hakanlığı’nı yıkarak işgal ettiği Ötüken’de
tutunamayıp, buranın Moğol K’i-tanlara geçmesine ve tam idrak ve
intibak edemediği “Orhun kültürünün ortadan kalkmasına” sebep olmak,
dolayısı ile eski Türk Hakanlar yurdunu, bir daha geri gelmemek üzere
Moğollara intikal ettirmek suretiyle, Türk tarihinde oynadığı menfi
rol, dikkatten kaçmamıştır. Nitekim
Karluklar, Ötüken’de Kırgız hakimiyetini reddetmişlerdir.
